लुंबिनीचा शोध लावणारे भारतीय पुरातत्त्ववेत्ते – पूर्णचंद्र मुखर्जी

🏺 कपिलवस्तू आणि लुंबिनीचा शोध – पूर्णचंद्र मुखर्जी यांची गोष्ट

23 जानेवारी 1898 चा दिवस. पूर्णचंद्र मुखर्जी नावाचे एक धाडसी आणि जिद्दी पुरातत्त्व संशोधक लखनौहून नेपाळच्या तराई प्रदेशाकडे निघाले. त्यांना एक खूप मोठं आणि ऐतिहासिक काम दिलं होतं – भगवान गौतम बुद्धांचे जन्मस्थान शोधण्याचं.

हे काम त्यांना त्यांचे वरिष्ठ अधिकारी
व्हिन्सेंट स्मिथ
यांनी दिलं होतं.

🔍 आधीची अडचण

पूर्णचंद्र मुखर्जी हे पुरातत्त्व विभागात काम करत होते.
ते आधी डॉ. फुहेर यांचे सहाय्यक होते.

पण डॉ. फुहेर यांच्या एका शोधावर संशय आला आणि त्यांना नोकरी सोडावी लागली.
मग त्या शोधाचं खरं काय ते तपासण्याची जबाबदारी पूर्णचंद्र मुखर्जी यांच्यावर आली.

⛏️ नेपाळमध्ये सुरू झाला खरा शोध

ते नेपाळमधील तिलौराकोट, सागरवा आणि रुम्मिन-देई या भागात उत्खनन करू लागले.

रुम्मिन-देई येथे जंगल साफ करून उत्खनन केलं आणि त्यांना मिळाले –

• मायादेवी मंदिराचे अवशेष
• छोटे स्तूप
• सुंदर नक्षीकाम केलेल्या विटा
• सम्राट अशोकाचा शिलालेख

हा शिलालेख मगधी भाषेत होता आणि त्यात “लुम्मिनी” असा उल्लेख होता.

यावरून त्यांनी निष्कर्ष काढला की –
👉 रुम्मिन-देई म्हणजेच आजचं लुंबिनी
👉 आणि तेच भगवान बुद्धांचे जन्मस्थान

📜 चिनी प्रवाशांचे वर्णनही जुळले

चिनी प्रवासी
ह्युएन त्सांग
आणि
फा हिएन
यांनी दिलेल्या वर्णनाशीही हे ठिकाण जुळत होतं.

म्हणून हा शोध पक्का मानला गेला.

💰 अडचणी असूनही काम सुरू

त्यांच्याकडे –

• जुनी साधनं
• खराब कॅमेरे
• कमी माणसं
• कमी पैसे

होते.
तरीही त्यांनी काम थांबवलं नाही.

🏛️ याआधीचेही मोठे शोध

कपिलवस्तूचा शोध घेण्यापूर्वी त्यांनी पाटलीपुत्र (आजचं पटना) येथे

• मौर्यकालीन मंदिरे
• बौद्ध मठ
• अशोक स्तंभाचे अवशेष

शोधले होते.

🎓 शिक्षण आणि स्वभाव

• जन्म : 1849, पाणिहाट (कोलकाता जवळ)
• इतिहास, भूगोल आणि नकाशे यांची प्रचंड आवड
• चित्रकलेचं शिक्षण जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट येथे घेतलं

🏠 एक खास गोष्ट

त्यांनी आपल्या घराचं नावच ठेवलं होतं –
“कपिलवस्तु भवन”
इतका त्यांना त्या शोधाचा अभिमान होता.

⚰️ अखेर

4 ऑगस्ट 1903 रोजी वयाच्या 53 व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं.

⭐ त्यांच्या कामाचं महत्त्व

आज जगभर मान्य असलेलं
भगवान गौतम बुद्धांचे जन्मस्थान – लुंबिनी
हे निश्चित करण्यात पूर्णचंद्र मुखर्जी यांचा सिंहाचा वाटा आहे.

✅ ही एका जिद्दी, शांतपणे काम करणाऱ्या आणि इतिहास घडवणाऱ्या संशोधकाची प्रेरणादायी गोष्ट आहे.