रात्रपाळी, ताण आणि अनियमित जीवनशैली; खाकीच्या आरोग्यावर संकट!

कायद्याचे राज्य टिकविण्यासाठी दिवस-रात्र रस्त्यावर उभा असलेला पोलीस कर्मचारी समाजाच्या सुरक्षेचा कणा आहे. नागरिक झोपलेले असताना जागा राहणारा, सण-उत्सवात कुटुंबापासून दूर राहणारा आणि आपत्कालीन परिस्थितीत सर्वप्रथम घटनास्थळी धाव घेणारा हा कर्मचारी मात्र स्वतःच्या आरोग्याबाबत किती सुरक्षित आहे, हा प्रश्न आता गंभीरपणे विचारण्याची वेळ आली आहे.

पोलिसांच्या कामाचे स्वरूपच असे आहे की, ठराविक वेळेची नोकरी आणि नियमित जीवनशैली त्यांना अनेकदा मिळत नाही. दिवसा ड्युटी, अचानक वाढणारा बंदोबस्त, गुन्ह्याचा तपास, न्यायालयीन कामकाज, वरिष्ठांकडून होणारी ड्युटी तपासणी, रात्रीची गस्त आणि त्यानंतर पुन्हा सकाळची जबाबदारी—या सगळ्याचा परिणाम शरीर आणि मनावर होणे स्वाभाविक आहे.

रात्रपाळी म्हणजे केवळ रात्रीची ड्युटी नाही

रात्रपाळीमुळे शरीराचे नैसर्गिक जैविक घड्याळ म्हणजेच सर्केडियन रिदम विस्कळीत होऊ शकते. दिवसा अपुरी झोप, रात्री जागरण आणि सतत बदलणाऱ्या ड्युटीच्या वेळांमुळे झोपेची गुणवत्ता कमी होण्याची शक्यता असते.

याचा परिणाम केवळ थकव्यापुरता मर्यादित राहत नाही. दीर्घकाळ अनियमित झोप आणि जीवनशैली राहिल्यास वजन वाढणे, रक्तदाब, रक्तातील साखरेचे नियंत्रण बिघडणे, हृदयविकाराचा धोका आणि मानसिक ताण यांसारख्या समस्या वाढू शकतात.

लठ्ठपणामागे केवळ आहार जबाबदार नाही

पोलीस कर्मचाऱ्यांच्या वाढत्या वजनाकडे अनेकदा केवळ ‘व्यायाम करत नाहीत’ किंवा ‘जास्त खातात’ या दृष्टीने पाहिले जाते. मात्र वास्तव अधिक गुंतागुंतीचे आहे.

रात्रपाळीत वेळेवर जेवण न मिळणे, चहा-कॉफीवर दिवस ढकलणे, फास्ट फूड किंवा बाहेरचे अन्न खाण्याची वेळ येणे, व्यायामासाठी वेळ न मिळणे आणि अपुरी झोप—या सगळ्या गोष्टी एकत्रितपणे वजन वाढण्यास हातभार लावू शकतात.

म्हणजेच प्रश्न केवळ कर्मचाऱ्याच्या इच्छाशक्तीचा नाही; पोलिसांच्या कामाच्या व्यवस्थेचाही आहे.

ड्युटी तपासणी आवश्यक, पण माणुसकीही आवश्यक

शिस्त ही पोलिस दलाची ओळख आहे. ड्युटीची तपासणी, उपस्थिती, गस्त आणि कार्यक्षमतेवर लक्ष ठेवणे आवश्यकच आहे. मात्र प्रत्येक तपासणीमागे एक माणूस उभा आहे, हे विसरून चालणार नाही.

रात्रभर ड्युटी करून आलेल्या कर्मचाऱ्याला पुन्हा सलग कामावर लावणे, विश्रांतीचा पुरेसा वेळ न देणे किंवा सतत अतिरिक्त बंदोबस्ताची जबाबदारी देणे याचा थेट परिणाम त्याच्या आरोग्यावर होऊ शकतो.शिस्त आणि कार्यक्षमता हवीच; पण ती आरोग्याची किंमत मोजून नको.

शिस्त आणि कार्यक्षमता हवीच; पण ती आरोग्याची किंमत मोजून नको.

ताण फक्त मनात राहत नाही, तो शरीरातही उतरतोगुन्हेगारी घटनांचा सामना, अपघातांचे दृश्य, मृतदेह, कौटुंबिक वाद, राजकीय-सामाजिक दबाव, वरिष्ठांचे आदेश, नागरिकांच्या अपेक्षा आणि स्वतःच्या कुटुंबासाठी वेळ न मिळणे—या सगळ्यामुळे पोलिसांवर मानसिक ताण निर्माण होऊ शकतो.

दीर्घकाळचा ताण झोप, भूक, वजन, रक्तदाब आणि एकूण आरोग्यावर परिणाम करू शकतो. काही कर्मचाऱ्यांमध्ये चिडचिड, थकवा, एकाग्रतेचा अभाव किंवा कामाबद्दल उदासीनता निर्माण होण्याची शक्यता असते.

म्हणून पोलिसांच्या आरोग्याची चर्चा करताना मानसिक आरोग्यालाही शारीरिक आरोग्याइतकेच महत्त्व द्यावे लागेल.

आता ‘हेल्थ ऑडिट’ची गरज

पोलिस दलाची कार्यक्षमता वाढवायची असेल तर केवळ गुन्हे उघडकीस आणण्याचे प्रमाण, बंदोबस्त किंवा ड्युटीचे तास मोजणे पुरेसे नाही.

प्रत्येक पोलिस कर्मचाऱ्याची नियमित आरोग्य तपासणी, रक्तदाब, रक्तातील साखर, वजन, कंबर-उंचीचे प्रमाण, झोपेची गुणवत्ता आणि आवश्यकतेनुसार मानसिक आरोग्याचे समुपदेशन याकडे संस्थात्मक पद्धतीने पाहण्याची गरज आहे.

विशेषतः रात्रपाळी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांसाठी पुरेशी विश्रांती, ड्युटीचे संतुलित रोटेशन, पौष्टिक आहाराची उपलब्धता आणि व्यायामासाठी वेळ देण्याचा विचार झाला पाहिजे.

कुटुंबापासून दूर राहणाऱ्या खाकीतील माणसासाठीही वेळ हवा

पोलीस कर्मचारी समाजासाठी वेळ देतो; मग त्याला स्वतःच्या कुटुंबासाठी आणि स्वतःसाठी वेळ मिळणार कधी?

मुलांच्या शाळेतील कार्यक्रमाला उपस्थित राहता न येणे, सण कुटुंबासोबत साजरे करता न येणे, अचानक येणारी ड्युटी आणि सतत फोनवर उपलब्ध राहण्याची गरज—याचा कौटुंबिक जीवनावरही परिणाम होतो.

पोलिसांचे कुटुंब सुरक्षित आणि समाधानी असेल तरच पोलीस अधिक सक्षमपणे समाजाची सेवा करू शकतो.

आरोग्यदायी पोलीस दल ही काळाची गरज

आज पोलिसांकडून आपण २४ तास सेवा अपेक्षित करतो. मात्र त्या सेवेमागे उभ्या असलेल्या कर्मचाऱ्याला २४ तासांचा ‘माणूस’ म्हणून आपण किती वेळ देतो?

पोलिसांचे आरोग्य हा केवळ पोलिस विभागाचा अंतर्गत विषय नाही. तो सार्वजनिक सुरक्षेशी संबंधित विषय आहे. थकलेला, झोपेअभावी त्रस्त आणि सतत तणावाखाली असलेला कर्मचारी दीर्घकाळ सर्वोच्च कार्यक्षमता कशी देणार?

म्हणून आता पोलिस दलात ‘ड्युटी किती केली?’ याबरोबरच ‘आरोग्य कसे आहे?’ हा प्रश्नही विचारला गेला पाहिजे.

खाकीचा गणवेश मजबूत आहे; पण त्या गणवेशाच्या आत धडधडणारे हृदय माणसाचेच आहे.

कायद्याचे रक्षण करणाऱ्या हातांचेही आरोग्य जपले पाहिजे. कारण निरोगी पोलीस दल म्हणजे अधिक सुरक्षित समाज.

संपादकीय लेख – प्रेमराज शर्मा