वाढता गांजा विळखा आणि तरुणांच्या आत्महत्या : शहर कुठे चाललंय? व्यसन, नैराश्य आणि जबाबदारीचा प्रश्न ऐरणीवर; कुटुंब–समाज–प्रशासनाने एकत्र येण्याची गरज

न्यूज डेस्क : दिनांक १९

गेल्या काही काळात तरुणांच्या आत्महत्यांच्या वाढत्या घटनांनी समाज अस्वस्थ झाला आहे. प्रत्येक घटनेनंतर काही काळ भावनिक प्रतिक्रिया उमटते, पण या घटनांच्या मुळाशी जाऊन कारणांचा शोध घेण्याची तयारी फार कमी लोक दाखवतात. अनेक प्रकरणांमध्ये मित्रपरिवारात अशी चर्चा ऐकायला मिळते की संबंधित तरुण व्यसनाच्या आहारी गेला होता. शहरात उघडपणे गांजा सेवनाचे वाढते प्रमाण, निर्जन ठिकाणी बसणारे अड्डे आणि तरुणांमध्ये वाढत चाललेली मानसिक तणावाची पातळी — या सगळ्या गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. हा केवळ कायद्याचा विषय नाही, तर सामाजिक, कौटुंबिक आणि मानसिक आरोग्याशी निगडित गंभीर प्रश्न आहे.

१) कुटुंबाची जबाबदारी

कुटुंब ही मुलाची पहिली शाळा असते. आजच्या धावपळीच्या जीवनात पालकांकडे मुलांसाठी वेळ कमी पडतो. अनेक घरांमध्ये संवाद हरवला आहे.

• मुलांच्या वागण्यात होणारे बदल — अचानक चिडचिड, एकांतप्रिय स्वभाव, रात्री उशिरापर्यंत बाहेर राहणे, पैशांची वाढती गरज — हे व्यसनाचे सुरुवातीचे संकेत असू शकतात.
• अनेक पालक हे “वयाची चूक आहे” म्हणून दुर्लक्षित करतात.
• काही वेळा पालकांमधील वाद, आर्थिक ताण किंवा अपेक्षांचा दबाव मुलांना मानसिकदृष्ट्या कमकुवत करतो.

जर घरात विश्वासाचे वातावरण असेल, तर मुलगा/मुलगी आपल्या समस्या मोकळेपणाने सांगते. पण भीतीचे वातावरण असेल तर तो/ती बाहेर आधार शोधतो आणि तिथेच चुकीच्या सवयी लागतात.

उपाय :
पालकांनी दररोज किमान काही वेळ मुलांसोबत संवादासाठी द्यावा, मित्रपरिवार जाणून घ्यावा, मोबाईल व खर्चावर लक्ष ठेवावे आणि गरज पडल्यास समुपदेशनाची मदत घ्यावी.

२) मित्रपरिवाराची जबाबदारी

तरुण वयात मित्रांचा प्रभाव सर्वाधिक असतो. अनेकदा व्यसनाची सुरुवात “फक्त एकदा ट्राय कर” या वाक्याने होते.

• चुकीच्या संगतीमुळे सवय लागते.
• व्यसन वाढत असतानाही मित्र त्याला थांबवत नाहीत, कारण त्यांना स्वतःची मजा महत्त्वाची वाटते.
• काही वेळा मित्रांना समस्या दिसते पण ते दुर्लक्ष करतात.

खरी मैत्री म्हणजे चुकीच्या मार्गावरून परत आणणे. आत्महत्येच्या आधी अनेक तरुण आपले दुःख मित्रांना सांगण्याचा प्रयत्न करतात, पण ते गंभीरपणे घेतले जात नाही.

उपाय :
कॉलेज व तरुणांच्या गटांमध्ये “पीअर सपोर्ट ग्रुप” तयार करणे, मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता वाढवणे आणि व्यसनाला “कूल” समजण्याची मानसिकता बदलणे आवश्यक आहे.

३) समाजाची जबाबदारी

समाजाचा दृष्टिकोन हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.

• व्यसनाधीन तरुणाकडे तुच्छतेने पाहिले जाते.
• “तो बिघडलेला आहे” असे लेबल लावले जाते.
• मदतीऐवजी त्याला समाजातून दूर केले जाते.

यामुळे तो अधिक एकटा पडतो आणि नैराश्य वाढते.
व्यसनमुक्ती केंद्रे, समुपदेशन सेवा आणि क्रीडा–सांस्कृतिक उपक्रम यांची कमतरता तरुणांना रिकामटेकडेपणाकडे ढकलते.

उपाय :
प्रत्येक भागात व्यसनमुक्ती जनजागृती मोहीम, क्रीडांगणे, वाचनालये, करिअर मार्गदर्शन केंद्रे आणि युवकांसाठी सकारात्मक प्लॅटफॉर्म तयार करणे.

४) प्रशासन व पोलीस यंत्रणेची जबाबदारी

शहरात उघडपणे गांजा विक्री आणि सेवन होत असेल, तर हा अत्यंत गंभीर प्रश्न आहे.

• शाळा व कॉलेज परिसरात सहज उपलब्ध होणारे अंमली पदार्थ
• काही ठराविक भागात चालणारे अड्डे
• लहान पुरवठादारांवर कारवाई होते, पण मोठी साखळी तशीच राहते — अशी नागरिकांची भावना असते

कायद्याची भीती संपली तर व्यसन वाढते.

उपाय :

• नियमित धाडसत्र
• गुप्त माहिती यंत्रणा मजबूत करणे
• सीसीटीव्ही व पेट्रोलिंग वाढवणे
• व्यसनमुक्तीबाबत पोलीस–समाज संयुक्त मोहिमा

५) बेरोजगारी, तणाव आणि दिशाहीनता

आजचा तरुण शिक्षित आहे, पण रोजगाराच्या संधी मर्यादित आहेत.
अपेक्षा मोठ्या — साधनं कमी — परिणामी तणाव वाढतो.

• अपयश पचवण्याची मानसिक तयारी नसणे
• सोशल मीडियामुळे निर्माण होणारी तुलना
• करिअरबाबत संभ्रम

या सर्वांमुळे व्यसन “तणावमुक्तीचा मार्ग” वाटू लागतो.

उपाय :
कौशल्य विकास, स्टार्टअप मार्गदर्शन, स्थानिक रोजगार निर्मिती आणि करिअर समुपदेशन.

६) मानसिक आरोग्य — सर्वात दुर्लक्षित मुद्दा

आत्महत्येच्या बहुतांश घटनांमध्ये मानसिक तणाव, नैराश्य, एकटेपणा ही मुख्य कारणे असतात.

• “लोक काय म्हणतील” या भीतीने समुपदेशन घेतले जात नाही
• मानसिक आजार अजूनही लपवले जातात

उपाय :
हेल्पलाईन, मोफत समुपदेशन, शाळा–कॉलेजमध्ये मानसोपचार तज्ञांची उपलब्धता.

तरुणांची आत्महत्या हा केवळ वैयक्तिक निर्णय नसून संपूर्ण समाजाच्या अपयशाचा आरसा आहे.
कुटुंब, मित्र, समाज, प्रशासन — सर्वांनी आपली जबाबदारी ओळखली तरच ही परिस्थिती बदलू शकते.

दोषारोप नव्हे — तर सामूहिक कृती हीच काळाची गरज आहे.
व्यसनमुक्त, मानसिकदृष्ट्या सक्षम तरुणाई हेच उज्ज्वल भवितव्य आहे.