उशिरा येणारा मान्सून, वाढते तापमान आणि बदलते हवामान — संकटाच्या उंबरठ्यावर उभा भारत

भारतातील अर्थव्यवस्था, शेती, जलव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनमान यांचा कणा मानला जाणारा मान्सून यंदाही चर्चेचा विषय ठरला आहे. जून महिना सुरू झाला तरी अनेक भागांत अपेक्षित पावसाचे आगमन लांबले, तर दुसरीकडे एप्रिल आणि मे महिन्यात अनेक राज्यांनी विक्रमी उष्णतेचा सामना केला. विदर्भ, मराठवाडा, राजस्थान, दिल्ली, उत्तर प्रदेश यांसह अनेक भागांमध्ये तापमानाने ४५ ते ५० अंश सेल्सिअसचा टप्पा गाठला. हा केवळ ऋतू बदलाचा परिणाम नसून जागतिक हवामान बदलाच्या वाढत्या प्रभावाचे स्पष्ट संकेत आहेत.

आज प्रश्न केवळ मान्सून उशिरा का येतो आहे, एवढाच नाही; तर हवामानाचे पारंपरिक चक्रच का बिघडत आहे, हा आहे. याचे उत्तर शोधताना विज्ञान, पर्यावरण, विकास आणि मानवी हस्तक्षेप या सर्व बाबींचा सखोल विचार करावा लागेल.

मान्सून म्हणजे नेमके काय?

भारतीय उपखंडातील मान्सून ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची हवामान प्रणाली आहे. उन्हाळ्यात जमीन समुद्रापेक्षा अधिक तापते. त्यामुळे जमिनीवर कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो आणि हिंदी महासागर व अरबी समुद्रातील आर्द्र वारे भारताकडे आकर्षित होतात. या प्रक्रियेमुळे पाऊस पडतो. भारतातील जवळपास ७० टक्के वार्षिक पर्जन्यमान हे मान्सूनवर अवलंबून असते.

मात्र गेल्या काही वर्षांत या प्रणालीमध्ये अस्थिरता वाढताना दिसत आहे. कधी मान्सून वेळेवर येतो पण पाऊस कमी पडतो, कधी उशिरा येतो आणि काही दिवसांतच अतिवृष्टी करतो. त्यामुळे शेतीचे नियोजन पूर्णपणे कोलमडते.

वाढत्या तापमानामागे नेमकी कारणे कोणती?

१. जागतिक तापमानवाढ (Global Warming)

संपूर्ण जगात कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन आणि इतर हरितगृह वायूंचे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे. कोळसा, पेट्रोल, डिझेल यांसारख्या जीवाश्म इंधनांच्या वापरामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढत आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघ आणि हवामान तज्ज्ञांच्या अहवालानुसार मागील शतकाच्या तुलनेत पृथ्वीचे तापमान सुमारे १.१ ते १.३ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे. ही वाढ किरकोळ वाटत असली तरी तिचे परिणाम अत्यंत गंभीर आहेत.

२. जंगलतोड आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास

झाडे ही पृथ्वीची नैसर्गिक वातानुकूलन यंत्रणा मानली जातात. मात्र विकासाच्या नावाखाली मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड होत आहे. रस्ते, उद्योग, खाणकाम, शहरी विस्तार यामुळे हिरवळीचे क्षेत्र कमी होत आहे. परिणामी वातावरणातील कार्बन शोषून घेण्याची क्षमता घटत आहे.

३. शहरांतील काँक्रीटीकरण

गावांपेक्षा शहरांमध्ये तापमान अधिक असण्याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे काँक्रीटची वाढती जंगले. डांबरी रस्ते, उंच इमारती आणि कमी होत चाललेली झाडे यामुळे “अर्बन हीट आयलंड” प्रभाव निर्माण होतो. दिवसभर साठलेली उष्णता रात्रीही बाहेर पडत नाही. त्यामुळे शहरांचे तापमान सातत्याने वाढत आहे.

४. एल-निनोचा प्रभाव

प्रशांत महासागरातील तापमानातील बदलांमुळे निर्माण होणारी एल-निनो ही हवामान घटना भारतीय मान्सूनवर परिणाम करते. एल-निनोच्या काळात भारतात पावसाचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता वाढते. अनेक वेळा मान्सूनच्या आगमनालाही विलंब होतो.

शेतीवर सर्वाधिक परिणाम

भारतातील जवळपास निम्मी लोकसंख्या प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे शेतीवर अवलंबून आहे. मान्सून उशिरा आल्यास पेरण्या खोळंबतात. बियाणे, खते, मशागतीचा खर्च वाढतो. अनेक शेतकऱ्यांना दुबार पेरणी करावी लागते.

त्याउलट कमी कालावधीत मुसळधार पाऊस झाल्यास मातीची धूप, पिकांचे नुकसान आणि उत्पादन घटते. हवामानातील या अनिश्चिततेमुळे शेती हा दिवसेंदिवस अधिक जोखमीचा व्यवसाय बनत आहे.

पाणीटंचाईचे वाढते संकट

उष्णतेमुळे जलस्रोत वेगाने आटत आहेत. धरणांमधील पाणीसाठा घटतो, भूजल पातळी खाली जाते आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. अनेक गावांमध्ये टँकरवर अवलंबून राहण्याची वेळ येते. मान्सून उशिरा आल्यास ही परिस्थिती आणखी गंभीर बनते.

आरोग्यावर होणारे परिणाम

वाढत्या तापमानाचा थेट परिणाम मानवी आरोग्यावर होत आहे. उष्माघात, निर्जलीकरण, हृदयविकार, श्वसनाचे आजार आणि वृद्धांच्या आरोग्याशी संबंधित समस्या वाढत आहेत. कामगार, शेतमजूर आणि रस्त्यावर काम करणारे नागरिक यांना सर्वाधिक फटका बसतो.

जागतिक आरोग्य संघटनेनेही उष्णतेच्या लाटा हे भविष्यातील सर्वात मोठ्या आरोग्य संकटांपैकी एक असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

विकास विरुद्ध पर्यावरण?

विकास आवश्यक आहे; परंतु पर्यावरणाच्या किंमतीवर होणारा विकास दीर्घकालीन संकट निर्माण करतो. अधिक उद्योग, अधिक रस्ते, अधिक वाहने यामुळे आर्थिक प्रगती होत असली तरी त्याच वेळी पर्यावरणीय संतुलन ढासळत आहे. विकास आणि पर्यावरण यांच्यात संघर्ष नसून समतोल असणे गरजेचे आहे.

उपाययोजना काय?

• मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण आणि वृक्षसंवर्धन.
• जलसंधारण प्रकल्पांना प्राधान्य.
• सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या अक्षय ऊर्जेचा वापर.
• शहरांमध्ये हरित क्षेत्र वाढविणे.
• भूजल पुनर्भरणाच्या योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी.
• हवामान बदलाबाबत जनजागृती.
• पर्यावरणपूरक विकास धोरणांचा अवलंब.

उशिरा येणारा मान्सून आणि वाढते तापमान ही केवळ एका वर्षाची समस्या नाही. हा निसर्गाचा स्पष्ट इशारा आहे की पृथ्वीचे हवामान वेगाने बदलत आहे. आज आपण या संकेतांकडे दुर्लक्ष केले तर उद्या पाणी, अन्न आणि आरोग्याच्या अभूतपूर्व संकटाला सामोरे जावे लागू शकते.

भारतातील शेतकरी, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि सामान्य नागरिक यांचे भविष्य सुरक्षित ठेवायचे असेल तर हवामान बदलाच्या समस्येला केवळ पर्यावरणीय विषय म्हणून नव्हे, तर राष्ट्रीय विकास आणि अस्तित्वाचा प्रश्न म्हणून पाहावे लागेल. निसर्गाशी स्पर्धा करून नव्हे, तर त्याच्याशी समन्वय साधूनच शाश्वत विकासाचा मार्ग खुला होऊ शकतो.